Гиромидошти шахсиятҳои барҷаста


Шодон ҲАНИФ (Тав. 10. 03. 1934, д. Оҳалики н. Самарқанд – ваф. 05. 05. 2007, ш. Душанбе), нависанда. Узви ИН Тоҷ. (аз с. 1975). Дорандаи Ҷоизаи ИЖ Тоҷ. ба номи А. Лоҳутӣ (1987). Навис. халқии Тоҷ. (2004), Корм. шоистаи мад. Тоҷ. (1996). Шӯъбаи тарҷ. фак. таъриху фил. УДТ ба номи В. И. Ленин (ҳоло – ДМТ)-ро хатм кардааст (1959). Ход. адабии рӯзн. «Тоҷикистони Советӣ» (ҳоло – «Ҷумҳурият», 1959-61), муҳар., муд. шӯъбаи нашр. «Ирфон» (1962-67), сармуҳар. идораи барномасозии Ваз. мад. Тоҷ. (1967-71), муд. шӯъбаи моҳн. «Шарқи Сурх» (ҳоло – «Садои Шарқ» (1971-80), тарҷ. ва мушовири ниҳодҳои ҳизбӣ дар Афғ. (1980-85), дир. шӯъбаи Тоҷ.-нии Фонди адабии СССР (1986-91). Муаллифи ду маҷмӯаи ҳикояҳои «Майна» (1970), «Алмос» (1991), ду маҷмӯаи очеркҳои «Дидор» (1974), «Кӯҳ ба кӯҳ мерасад» (1976), повесту романҳои «Оҳугузар» (1975), «Бедорӣ» (1980), «Ҷон ба гарав» (1982), «Шикояти офат» (1986), «Хунбаҳо» (1990), «Дил ба ёдгор» (1991), «Уқоби захмин» (1993), «Дар суроғи модар» (2001), «Дар паноҳи Ҳиндукуш» (қ. 1. 2004), «Сулҳофарин» (Аз ҳаёт ва фаъолияти През. ҶТ Эмомалӣ Раҳмон, бо ҳамқаламии С. Мирзошоев, Д., «Адиб», 2004), ҳамчунин асарҳои драмавии «Домоди шаҳрӣ» (1976), моҷарои «Обфурӯш» (1984). Бо орд. «Нишони Фахрӣ», «Шараф» ва Грам. Фахр. През. Сов. Олии Тоҷ. ва Ӯзб., мед. ИЖ Россия мукофотонида шудааст. Бахшида ба 70-солагии зодрӯзаш шоир Алӣ Бобоҷон ин байтро дар ҳаққаш гуфтааст:

Ҳаббазо, Шодӣ Ҳаниф, эй, соҳиби табъи латиф,

Аз каломат мечакад шаҳди Самарқанди шариф.


НӮЪМОНОВ Эшонхон Усмонович (Тав. 12. 03. 1918, гуз. Даҳбедии ш. Самарқанд – ваф. 29. 11. 1992, ш. Душанбе), химик, органик, омӯзгор. Док. илми химия (1970), проф. (1971), акад. АФ Тоҷ. (1985), узви вобастаи АФ Тоҷ. (1971). Корк. хизм. илми Тоҷ. (1978). Иштир. ҶБВ-ии с. 1941-1945. Дар мак. кӯҳна, мак. усули нави Абдулқодир Шакурӣ хондааст (1924-31). Дар фак. химияи УДС (ҳоло – ДДС) ба номи А. Навоӣ таҳсил намудааст (1936-41), с. 1939-40 рухсатии академӣ гирифта, дар мак. Миёнаи №1 н. Сталинобод (ҳоло – мавзеи Яккачинор) ба талабагони синфҳои боло аз химия, физ. ва мат., ба муал. ғоибхони курсҳои тайёрӣ аз риёзиёт дарс гуфтааст. Аз фанни фалс. – диалектика ва материализм ба корм. сов. ва ҳизбӣ лексия мехондааст. Баробари оғози ҶБВ ихтиёран ба фронт рафта, бар зидди ӯрдуи фашистони немис мардонавор ҷангидааст (1942-46). Фак. табииёти Ин.-ути давл. пед. Ленинобод ба номи С. М. Киров (ҳоло – Суғд ба номи Камоли Хуҷандӣ)-ро ғоибона хатм кардааст (1947): лабор. калони Ин.-ути химияи АФ Тоҷ. (1947-49), асп. Ин.-ути химияи органикии Москва ба номи Н. Д. Зелинскийи АФ СССР (1948-52). Рисолаи номз.-ро дар мавзӯи «Таъсири фишори фавқулбаланд ба хосиятҳои катализаторҳои сахт» бомуваффақият дифоъ кардааст (1952). Муд. Лабор. химияи нафти Ин.-ути химияи АФ Тоҷ. (1952-71) ва дар айни замон муд. каф. химияи умумии ИТТ (ҳоло – ДДТТ) ба номи Абӯалӣ ибни Сино (1952-59), асосгузор ва роҳбари каф. химияи органикии УДТ ба номи В. И. Ленин (ҳоло – ДМТ, 1959-92), дир. Ин.-ути химияи АФ Тоҷ. (1971-88). С. 1972 дар мавзӯи «Унсурҳои гетероатомии нафти депрессияи Тоҷикистон» рисолаи док. ҳимоя кардааст, ки он аҳамияти ҷаҳонӣ дошт. Чун узви фаъоли Шӯрои умумиит. оид ба нафтохимия ва Раиси Прав. Тоҷ.-ии Ҷамъияти умумиит. химияш. ба номи Д. И. Менделеев (Москва)  Муаллифи беш аз 350 асару мақолаҳои илмӣ ва илмии оммавӣ, аз он ҷумла мон. «Компонентҳои гетероатомии нафтҳои депрессияи Тоҷикистон» (1974), «Комёбиҳои илми химия» (1984), «Инкишоф ва пешомадҳои химияи тоҷик» (1971), «Роҳи ҷустуҷӯ ва кашфиёт» (1973) ва ғ. Ба ҳайати узви Шӯрои илмии химия ва технологияи пайвастагиҳои органикии сулфури назди Ком. давл. илму техн. Шӯрои Ваз. СССР, Шӯрои илмӣ оид ба химияи нафти назди шӯъбаи умумӣ ва химияи техн. АФ СССР, Шӯрои илмии минтақавии химияи нафти Қаз. ва Осиёи Миёна, раиси бахши химияи Ком. истилоҳи назди Шӯрои Ваз. Тоҷ., раиси Шӯрои минтақавии махсуси дифои рисолаҳои номз. корҳои ҷамъиятиро фаъолона баҷо овардааст. Борҳо деп. Сов. меҳн. ш. ва н. интихоб шудааст. Бо ду орд. Ҷанги Ватании дараҷаҳои I ва II, Ситораи Сурх, мед. «Барои ғалаба бар Германия», «Барои фатҳи Берлин», «Барои озод кардани Прага», ду Грам. Фахрии През. Сов. Олии Тоҷ. мукофотонида шудааст.

 


ДЕҲОТӢ Абдусалом (Тав. 14. 03. 1911, д. Боғимайдони н. . Самарқанд – ваф. 31. 01. 1962, ш. Душанбе), шоир, навис., драма- тург, луғатш., арбоби давл. Узви ИН (аз с. 1934). Пас аз хатми мак. кӯҳна дар мак. усули ҷадид ва курси тайёрии АП Ӯзб. (Самарқанд) хондааст (1930-31). Дар идораи рӯзн. «Ҳақиқати Ӯзбекистон» ва шӯъбаи Нашр. давл. Тоҷ. дар Самарқанд кор кардааст (1931-35). С. 1935 ба Тоҷ. омадааст: муд. шӯъбаи танқид ва кот. масъули маҷ. «Барои адабиёти сотсиалистӣ» (1935-38), кот. ИН Тоҷ. (1938-1944), кот. масъули маҷ. «Шарқи Сурх» (ҳоло – «С. Ш. »), муҳар. адабии Нашр. давл. Тоҷ. (1935-46), корманди илмии Ин.-ути таърих, заб. ва адаб. филиали АФ СССР, сармуҳар. Нашр. давл. Тоҷ., муҳар. маҷ. «Шарқи Сурх», муд. шӯъбаи тарҷ. осори класс. марксизм-ленинизми Ин.-ути таърихи партияи назди КМ ПК Тоҷ., муовини раиси ИН Тоҷ., муҳар. масъули маҷ. «Тоҷикистон» (1946-61). Аз с. 1961 – ход. калони илмии ИЗА ба номи Рӯдакии АФ Тоҷ. Муаллифи маҷмӯаҳои: «Манзараҳои сегона», «Таронаҳои меҳнатӣ» ва «Меваи Октябр» (с. 1934), «Шеърҳо ва ҳикояҳо» (1940), китоби «Шеърҳои мунтахаб» (1945), «Асарҳои мунтахаб» (1949, 1957), «Ҳадя ба хурдтаракон» (1954), «Ҳаёт қадам мезанад» (1961), «Бунафша» (1963), драмаи мус. «Хусрав ва Ширин» (бо ҳамқаламии М. Турсунзода, 1936), либреттои операи «Шӯриши Восеъ» (1940), либреттои операи «Комде ва Мадан» (1952), маҳзакаи «Қиссаи Таърифхоҷаев» (бо ҳамқаламии Б. Раҳимзода, 1953). «Куллиёти» панҷҷилдааш (1965-66) осори ӯро фаро мегирад. Дар нашри осори ниёгонамон, ҷамъоварии адаб. шифоҳӣ, мураттаб сохтани луғатҳо, тарҷ. ва таҳрири осори класс. марксизм-ленинизм саҳми арзанда гузоштааст. С. 1949 таҳти роҳбарии ӯ ва Н. Н. Ершов «Луғати русӣ-тоҷикӣ»-и бузургҳаҷм ба табъ расид. Ӯ ҳамчунин яке аз муҳар. «Фарҳанги забони тоҷикӣ» (дуҷилда, 1969), муаллифи «Китоби хониш» аз адаб. тоҷ. (барои синфи 4, 1954-66), китобҳои дарсӣ барои синфи 1 (1960-75). Бо ду ордени «Нишони Фахрӣ» ва Ифт. бисёр мукофотонида шудааст. Яке аз кӯчаҳои ш. Душанбе ва мак. ва кӯчае дар ш. Самарқанд ба номаш гузошта шудааст.

 


ҲАКИМОВ Холиқ Ҳасанович (Тав. 5. 04. 1883, гуз. Маcҷиди Нақшини ш. Самарқанд – ваф. 16.03. 1981, ш. Душанбе), омӯзгор,Муал. хизм. Ӯзб. (1955). Падари Фирдавс, Фотеҳ, Фаёз, Фирӯз, Фаридун Ҳакимовҳо (ниг.). Баъд аз хатми мак. кӯҳна (1910) мударриси мадрасаи Тиллокории Самарқанд, коргари Ширкати тиҷоратию саноатии чой (1910-16). С. 1917-22 дар мак. миёнаи навтаъсиси Самарқанд хондааст. Муал. Химия ва биол. мак. №3 ва №15 н. Сиёби ш. Самарқанд (1922-27), донишҷӯи рабфаки Ун.-ети давл. Боку ба номи В. И. Ленин (1927-28), донишҷӯи шӯъбаи химияву биол. фак. табиатш. ва мат. Ин.-ути давл. олии пед. Озарбойҷон ба номи В. И. Ленин (1928-32). Муал. химия ва биол. рабфаки назди Комиссариати маор. халқи Тоҷ. дар ш. Сталинобод (ҳоло – Душанбе, 1932-33), муал. химия ва биол. мак. №19 м. Боғишамоли н. Самарқанд, ассис. Ин.-ути савдои давл. ва кооператсияи Самарқанд ба номи Бауман (1933-36), и. в. дотс. фак. химияи Мак. олии коммунистии хоҷ. қишл. Тоҷ. дар назди КИМ СССР (Сталинобод, 1936-39), муал. химия ва биол. мак. миёнаи №5 ва №22 ш. Самарқанд (1939-48) ва дар айни замон муал. химияи курсҳои тайёрии Ин.-ути пед. ш. Самарқанд ба номи М. Горкий (1943-44), муал. мак. миёнаи №14 деҳшӯрои Хаймари ш. Самарқанд (1948-53), мак. миёнаи №5 ш. Самарқанд (1953-61) устоди бисёр шоиру навис. Ва олимон, аз ҷумла А. Деҳотӣ (ниг.), А. Адҳамов (ниг.), Э. Нӯъмонов (ниг.). С. 1964 ба Душанбе кӯчида омадааст. Бо ордени Байрақи Сурхи Меҳнат (1950) ва бисёр диг. мукофотҳои Ҳук., мед. ва Грам. Фахрӣ сарфароз гардонида шудааст.

 


ҲАКИМОВ Фотеҳ Холиқович (Тав. 20. 04. 1937, гуз. Маданияти ш. Самарқанд), физик, назарияшинос. Док. илмҳои физ. ва мат. (1980), проф. (1983), узви вобастаи АФ Тоҷ. (1987), акад. Акад. байналмилалии илми Мак. олӣ (1999), Ход. хизм. илми Тоҷ. (1989), «Аълочии мак. олии СССР» (1985), «Аълочии маор. халқи Тоҷ. » (1977). Фарзанди Ҳакимов Холиқ Ҳасанович (ниг.). Дастпарвари мак. миёнаи №3 ш. Самарқанд (1955). Фак. физ. ва мат. УДТ ба номи В. И. Ленин (ҳоло – ДМТ)-ро бо баҳои аъло хатм кардааст (1959). Асп. фак. физ. Ун.-ети давл. Москва (1960-63). С. 1964 дар Москва дар мавзӯи «Дар бораи хосиятҳои муқимии плазмаи куллан ионишудаи майдони магнитии диполӣ бо назардошти чархиш» рисолаи номз. дифоъ кардааст. Дек. фак. физ. ва мат., муд. каф. физ. назариявӣ, муд. каф. физ. Умумии Ин.-ути политехникии Кобул (Афғ., 1967-69). С. 1980 дар Ин.-ути тадқ. илмии физикаи ядроии УДМ дар мавзӯи «Масъалаҳои назарияи плазмаи турбуленти қавӣ» рисолаи док. ҳимоя намудааст. Муаллифи бештар аз 200 асару мақолаи илмӣ, аз ҷумла 4 мон. 12 номз. илмро тарбия кардааст, муд. каф. обуҳавош. ДМТ (1963-2011).

 


СОЛЕҲОВ Раббимқул Ҳамроқулович (Тав. 22.04.1928, гуз. Чорраҳаи ш. Самарқанд – ваф. 12.03.2001 ш. Душанбе), омӯзгор. Дар мак. миёнаи №10 ш. Самарқанд хондааст (1935- 44). Фак. таърихи ИПС ба номи Т. Г. Шевченко (ҳоло – ДДОТ ба номи С. Айнӣ)-ро хатм кардааст (1948). Муал. таърихи мак. миёнаи №2 (1948-54), муал., муд. қисми илмии мак. миёнаи №3 (1954-59; 1981-88), дир. мак. миёнаи №12 ш. Сталинобод (1959-60), дир. муассисаи қабулу тақсими ноболиғон (1960-81). Бо мед.«Барои хизмати аъло дар ҳифзи тартиботи ҷамъиятӣ» (1970), «Барои меҳнати шоён. Ба муносибати 100-солагии рӯзи таваллуди В. И. Ленин» мукофотонида шудааст.

 

 


ЗЕҲНӢ (Нарзиқулов) Тӯрақул (Тав. 1892, м. Галаосиёи н. Самарқанд – ваф. 10.04.1983, ш. Душанбе), шоир, адабиётш. ва забонш., маорифпарвар. Яке аз аввалин ход.-они мад. сов. тоҷ. Дар мадрасаи Тиллокории Самарқанд (1905), дар курси яксолаи таълим ва тарбия (1918-19) таҳсил кардааст. Муал. заб. ва адаб. тоҷ. дар мак. ибтидоӣ ва муаллимтайёркунӣ (1919-25), муҳар. шӯъбаи Нашр. давл. Тоҷ. дар Самарқанд (1926-32), муал. заб. ва адаб. тоҷ. Техн. пед. Самарқанд (1932- 36), муал. таълими методикаи форсӣ дар УДС ба номи А. Навоӣ (1940-45). Тӯли 9 сол бо тӯҳмат дар бадарғаи Сибиру Қаз. буд. Аз с. 1956 то охири умр ход. калони илмии ИЗА ба номи Рӯдакии АФ Тоҷ. Фаъолияти эҷодиаш ҳамчун шоир оғоз ёфтааст (1919-20). Ашъори ҳаҷвӣ, мақолаҳои танқидиаш бо тахаллусҳои «Сомонӣ», «Рустам», «Мушфиқӣ», «Қӯчқор», «Мулло» дар маҷ. ва рӯзн. «Шӯълаи инқилоб», «Дониш-биниш», «Раҳбари дониш», «Барои адабиёти сотсиалистӣ», «Овози тоҷик», «Бедории тоҷик» чоп шудаанд. Яке аз муаллифони китобҳои дарсӣ барои мак. ибт. ва миёна: «Омӯзиш» (1928, бо ҳамқаламии В. Маҳмудӣ), «Сарфи забони тоҷикӣ» (бо ҳуруфи форсӣ, 1930, 1933, бо ҳамқаламии Б. Ҳоҷизода ва Л. Бузургзода), «Сарф» (бо ҳуруфи лотинӣ, 1935 бо ҳамқаламии Ҳамид Бақозода), хрестоматияи «Таронаҳои бачагон» (1927), муаллифи китоби «Санъатҳои бадеӣ дар шеъри тоҷикӣ» (1963) ва нашри такмилёфтаи он «Санъати сухан» (1970, 1979), соли 1992 чопи 3-юм бо иловаи «Қофия», китоби ёддошти «Чанд сухани судманд» (1984) аз ҳаёти Нақибхон Туғрал, устод С. Айнӣ, А. Лоҳутӣ, Ҳабиб Юсуфӣ, Шоҳназар Соҳибов. Яке аз мурат. «Фарҳанги забони тоҷикӣ», китоби «Гулу сунбул» (1963), «Суханварони сайқали рӯи замин» ( бо хамқаламии Садрӣ Саъдиев, 1973), «Аз таърихи лексикаи забони тоҷикӣ» (1987). Зиёда аз 300 мақолаи илмӣ доир ба масъалаҳои мухталифи таърихи адаб. класс. ва сов. тоҷ. роҷеъ ба илмҳои адабиётш., фолклорш. Ба қалами ӯ тааллуқ дорад. Аввалин тарҷ. повести Н. В. Гогол «Шинел» (1928). 

 

Сарчашма ниг.:   Аслҳо ва наслҳо. — Душанбе,2013, —  184 с. — ISBN 978-99947-958-2-6